Volksuniversiteit Amsterdam: cursus ‘Filosofie en verbeelding’

In 2007 heeft Lex Meijer meegedaan aan de cursus ‘Filosofie en verbeelding’ bij de Volksuniversiteit Amsterdam.

Hij wou de werkwijze van de volksuniversiteit in de praktijk meemaken. Ook had het thema van de cursus raakvlakken met het Winterpaleis, gebouw voor reflectie.

In dit artikel vertelt Lex over:

• Uitgangspunt cursus ‘Filosofie en verbeelding’
• Cursisten
• Docent
• Vragen over verbeelding en werkelijkheid
• Filosofische motieven en het Winterpaleis

Uitgangspunt cursus ‘Filosofie en verbeelding’

Op de website van de volksuniversiteit stond over de cursus ‘Filosofie en verbeelding’:

“… In het dagelijkse leven wordt het woord ‘verbeelding’ vaak negatief gebruikt: het is máár verbeelding.

In de filosofie en de kunst bestaat echter al eeuwenlang belangstelling voor de verbeelding als bron van creativiteit en als mogelijkheid om iets over onze natuur te weten te komen. Beelden en fantasieën lijken soms te onthullen wat aan het calculerende verstand ontgaat.

Het thema ‘verbeelding’ brengt ons bij onderwerpen als werkelijkheid, waarneming, geheugen, droom, therapie en virtualiteit, en in de filosofie bij een groot aantal denkers, van Plato tot Deleuze…”

Cursisten

Er waren zes cursisten.

We maakten aan het begin kort kennis met elkaar. Mannen en vrouwen, gepensioneerd, studerend, huisvrouw, of werkend bij een bedrijf. Deze verscheidenheid is een mooi kenmerk van de volksuniversiteit.

Tijdens de kennismaking vertelde ik over het Winterpaleis. Het deed een paar medecursisten denken aan twee andere Nederlandse initiatieven:

• Het Nieuwe Trivium >, een school voor de toepassing van filosofie in organisaties,
• De Kamers >, huis voor cultuur en ontmoeting in de Amersfoortse wijk Vathorst.

Docent

De cursus werd gegeven door dr. Hein van Dongen. Hij kon boeiend vertellen over de gedachtenwereld van filosofen.

De heer Van Dongen studeerde filosofie in Amsterdam en promoveerde bij prof. Otto Duintjer. Hij houdt zich bezig met het onderzoek naar esthetische ervaringen en de relatie tussen filosofie en architectuur. Ook is docent filosofie aan verschillende onderwijsinstellingen en redacteur van het tijdschrift ‘Prana’.

De onderliggende vraag voor onze cursus ‘Filosofie en verbeelding’ bleek: “Weten we zeker, dat de werkelijkheid die wij ervaren écht de werkelijkheid is?”. Ik herkende mij niet in deze interesse voor het ongrijpbare van de werkelijkheid. Verbeelding is voor mij een reële schakel in onze denkprocessen.

Vragen over verbeelding en werkelijkheid

De volgende vragen van filosofen stonden centraal:

• Weten we zeker dat de werkelijkheid is zoals wij hem zien?
• Is de werkelijkheid kenbaar of onkenbaar?
• Hoe weet je dat je te maken hebt met verbeelding en niet met werkelijkheid?
• Hoe doet verbeelding zich aan je voor?

Ook besteedden we aandacht aan de suggestieve kracht van de verbeelding. Bijvoorbeeld bij het gebruik van placebo-medicijnen.

Associaties van de cursisten kwamen tussendoor aan bod. Op die manier werden filosofische vragen persoonlijker. Helaas was er te weinig tijd om daar wat diepgang aan te geven. Het bleef bij directe reacties.

Filosofische motieven en het Winterpaleis

Tijdens de cursus vielen me een paar motieven op. Ze hebben betrekking op eigentijdse reflectieprocessen:

• We krijgen inzicht in ons leven door vragen te stellen. Bijvoorbeeld over gedrag van onszelf en van anderen, over culturele opvattingen, over subjectieve ervaringen, of over eigen denkprocessen en verbeeldingen.
• Tegelijk is het ondoenlijk om alleen vanuit vragen te leven. Dat geeft te weinig houvast. Daarom leven we meestal vanuit vooronderstellingen over wat werkelijk en waar is.
• Het gaat mis zogauw we denken dat onze vooronderstellingen waarheden zijn die voor iedereen gelden. We moeten onszelf er telkens weer aan herinneren dat het vooronderstellingen zijn.
• Welke vooronderstellingen zijn desondanks de moeite waard om met overtuiging te verdedigen?

Bekijk meer artikelen over Amsterdamse reflectieruimtes