Felix Meritis: typologie ‘Tempel der Verlichting’
In: reflectie + ruimtes » Amsterdamse reflectieruimtes
De opdrachtgevers van Felix Meritis speelden met betekenissen bij de benaming van hun gebouw.
In dit artikel:
- Typologie van een gebouw
- Tempel der Verlichting
- Typologie ‘reflectieruimte’ (en ‘paleis’)
- Gebouwtypologieën in universitair onderwijs
Typologie van een gebouw
We kunnen gebouwen indelen aan de hand van functionele kenmerken. Denk bijvoorbeeld aan: kantoren, vakantiehuisjes, moskeeën of winkels.
Er is dan sprake van een typologie.
Meestal typeren we gebouwen zonder er bij na te denken. Hun hoofdfunctie ligt voor de hand.
Maar soms vragen nieuwe gebouwsoorten om nieuwe typologieën. De jaarboeken ‘Architectuur in Nederland’ >
In dit verband is ook Felix Meritis interessant.
Tempel der Verlichting
Bij de opening van Felix Meritis in 1787 noemden de opdrachtgevers het gebouw nadrukkelijk een “Tempel der Verlichting”.
Het woord ‘tempel’ betekent volgens Van Dale Woordenboek: “heiligdom, bestemd voor de verering van een god”.
Dit lijkt een wonderlijke benaming voor een gebouw van aanhangers van de Verlichting >. Waarom hebben de opdrachtgevers hier toch voor gekozen? Vermoedelijk om de volgende reden.
Door de benaming ‘tempel’ werd Felix Meritis meteen een volwaardig alternatief naast andere levensbeschouwelijke bouwwerken. Waarbij niet een religie, maar uitdrukkelijk de Verlichting als uitgangspunt diende.
De opdrachtgevers gebruikten de typologie ‘tempel’ in een spel met betekenissen. Zij zetten het in voor een maatschappelijke stellingname.
Typologie ‘reflectieruimte’ (en ‘paleis’)
Ook Stichting Winterpaleis krijgt te maken met de typologie van gebouwen.
Wij houden ons bezig met reflectieruimtes. Onze kernvraag is: Hoe kunnen we eigentijdse ruimtelijke vormen ontwikkelen, die onderdak bieden aan reflectieprocessen?
In Nederland bestaat nauwelijks een seculiere traditie op dit gebied. Onze invulling van de typologie ‘reflectieruimte’ moet bijna vanaf nul beginnen. Gelukkig zijn er een paar gebouwen die we als referentiepunt kunnen gebruiken. Eén zo’n gebouw is Felix Meritis.
(Zijdelings spelen wij natuurlijk ook met de typologie ‘paleis’. Van Dale omschrijft het als een “aanzienlijk gebouw met een publieke bestemming”. Wij geven daar een eigen invulling aan.
Verder spelen wij met typologische verschuivingen door een hedendaags Winterpaleis te bouwen.)
Gebouwtypologieën in universitair onderwijs
Bij sommige universitaire studies leren de studenten een gebouw te plaatsen in de ontwikkeling van de architectuur en de stedenbouw. Ze leren de manieren waarop bouwwerken worden benoemd en geordend.
Maar er ontstaan telkens nieuwe gebouwsoorten. Of de opdrachtgevers en ontwerpers kiezen voor een spel met betekenissen, zoals bij Felix Meritis. De bouwpraktijk laat zich niet vatten in onbeweeglijke indelingsschema’s.
Op deze dynamiek reageren wetenschappers en universitair docenten verschillend.
Sommige wetenschappers zien hun indelingssystemen als de dominante factor. Zij proberen alle nieuwe gebouwen binnen deze systemen onder te brengen. (Bijvoorbeeld in het kunsthistorische onderzoek is deze methode nog heel gebruikelijk.)
Andere wetenschappers hebben een duidelijk besef van het conflict tussen indelingssystemen en de levende (bouw)praktijk.
Een interessant voorbeeld is het studieprogramma ‘Typology of Buildings’ > van de Faculteit Architectuur TU Delft. Hier worden gebouwen vooral geanalyseerd vanuit hun functie in het stedelijke leven. “… The object of the study is the interrelationship between urban transformations and changes in the typology of buildings…”
Deze laatste werkwijze spreekt Stichting Winterpaleis aan. Het biedt ruimte voor het ontstaan en erkennen van andere typologieën en indelingsopties. Dat is nodig bij de culturele opgaven van deze tijd.
Vervolg: Multifunctionele ruimtes